| Plat-FORUM http://www.plat-forum.org/forum/ |
|
| ÇÝÇEK VE RENK ADLARINA DAÝR http://www.plat-forum.org/forum/viewtopic.php?f=24&t=2688 |
1 sayfadan 1. sayfa |
| Yazar: | viola [ 31 Ekm 2003 13:56 ] |
| İleti başlığı: | ÇÝÇEK VE RENK ADLARINA DAÝR |
Þu söz yanýlmýyorsam Sait Faik'e aittir. "Çiçek ve balýk adlarýný bilmeyen hikâye yazamaz. Bu çok doðru sözdeki "çiçek" kavramý "bitki" olarak geniþletilip renk adlarý da ilâve edilirse, bence daha kavrayýcý bir prensip elde edilmiþ olur. Kýrsal bölgelerden þehirlere doðru gittikçe hýzlanan göç ve buna paralel olarak yaþanan þehirleþme, toprakla aramýzdaki iliþkileri iyiden iyiye bozdu. Çocuklar bir tutam yeþilliðe ve "bir avuç gökyüzü"ne hasret, daracýk apartman dairelerinde þuuruna varamadýklarý bir kâbus yaþýyorlar. Ne bitkileri tanýyorlar, ne böcekleri, ne kuþlarý, ne de birkaçý dýþýnda-diðer hayvanlarý. Býrakýn kýrlarda yetiþen binlerce bitki çeþidinin adlarýný, bir anket yapýlsa , bir çýrpýda beþ-on çiçek adý sayan kaç kiþi çýkar merak ediyorum. Elbette bu olumsuz geliþmede Türkçedeki daralmanýn ve fakirleþmenin payý da büyüktür. Hadi itiraf edelim; artýk çocuklarýmýz ana dillerini de öðrenemiyorlar. Konuþtuklarý, Türkçenin karikatüründen baþka bir þey deðil. Bana öyle geliyor ki, bitki, böcek, kuþ ve renk adlarý, dillerin gizli hazineleridir; onlara bakarak bir halkýn hayal gücü, tabiatla iliþki biçimi dünya görüþü ve realite kavranýþý hakkýnda açýk seçik fikirler edinilebilir. Ýnanmazsanýz, Turhan Baytop'un Türkçe Bitki Adlarý Sözlüðü'nü açýp bakýn. Türkiye'de yetiþen bitkiler, Türkçe bitki adlarý ve bitkiler etrafýnda oluþan kültür hakkýnda önemli araþtýrmalarý olan Baytop Hoca 1994 yýlýnda Türk Dil Kurumu Yayýnlarý arasýnda çýkan (yeni baskýlarýnýn yapýlýp yapýlmadýðý bilmiyorum) bu nefis sözlükte büyük bir boþluðu doldurmuþtur. Türkçe bitki adlarý baþlýðýna bir âlem; çok zekice hattâ muzipçe olanlarý var. Turhan Baytop'un sözlüðünü gözden geçirirken, önce hâfýzamda yer etmiþ, benim için hâtýra deðeri taþýyan bitkilerin adlarýný aramýþ ve hepsini de bulmuþtum. Bana özel bir dünyayý bir duyum biçimini ve bir naðmeyi veren Evelik, Yemlik ve Madýmak bitkilerinin Lâtince adlarýný öðrenince bir tuhaf olduðumu söylesem inanýr mýsýnýz? Sanki bu üçlü birden benim dünyamýn malý olmaktan çýkmýþtý. Mayhoþ tadýný hâlâ damaðýmda hissettiðim kuzukulaðý meðerse evelik otunun da dahil olduðu rumex alt cinsine baðlý bir otmuþ, bazý bölgelerde Ekþimenek, Ekþimik, Ekþimcik ve Ekþincik de deniliyormuþ. Ayný aileye mensup birçok otun genel adý lâbada imiþ. Bahar müjdecileri olan Nevruz çiçeðini, Çiðdemi ve Kardeleni unutmadým; çocukluðumda, Zara'da bahara doðru bu çiçeklerden toplamak için kýrlara çýktýðýmýzý iyi hatýrlýyorum. Çok zaman ellerimiz boþ dönerdik; çocuklar bunlarý nevruz ve çiðdemi iþtahla yerlerdi. Nevruz toplamanýn, bazý zamanlardan kalma bir çeþit tören olduðunu biliyor muydunuz? Baytop Hocanýn sözlüðüne göre, Nevruz (navruz) Hermodactyloides Spach ve Scorpiris Spach alt cinslerine baðlý iris türlerine verilen genel isim. Kazakistan'da Bayeþek, Kýrgýzistan'da Bayçeçek, Özbekistan'da ise Baharkýz adlarýyla bilinen Nevruz çiçeði, Türk dünyasýnda diriliðin, tazeliðin, yenilenmenin, gençliðin, bekâretin, saflýðýn, masumiyetin ve temizliðin sembolü imiþ, Kýrgýzistan'da bunun için evlenmemiþ genç kýzlarýn küpe, kolye gibi takýlarýnda ve gelin baþlýklarýnda tek motif olarak yer alýyormuþ. Lâtince asý Crosus olan Çiðdeme gelince; Karlar erimeye baþlar baþlamaz açan bu aceleci çiçek baharýn müjdecileri sayýlýr. Orta Anadolu'da bahar baþlangýcýnda oynanan "Çiðdem Eðlencesi" adlý bir de çocuk oyunu vardýr. Ellerinde sivri sopalarla tepelere týrmanýp çiðdem toplayan çocuklar, bunlarý iðne yahut karaçalý dalýna asarak sokak sokak, ev ev dolaþýr ve bir tekerleme tutturarak baharýn geliþini müjdelerler. Tekerlemedeki Türkçenin güzelliðine bakýnýz: Çiðdem çiðdem çiçecik Ali Baba gökçecik Çiðdem geldi kapýya Yað çýkarýn yapýya Yað olmazsa bal olsun Oðlum, uþaðýn sað olsun Topraktan baþýný uzatýr uzatmaz, koyun ve keçi gibi hayvanlar tarafýndan yenildiði için beyaz çiðdeme halk arasýnda Öksüzoðlan da denir. Ayný çiçek Bektaþilikte Ehlibeyt'in sembollerinden biridir. Ve nefis bir halk türküsünde çiðdem ve nevruz þöyle dile gelirler. Çiðdem der ki ben elâyým Yiðit baþýna belâyým Hepisinden ben âlayým Benden âlâ çiçek var mý Al baharlý mavi daðlar Yarim gurbet elde aðlar Nevruz der ki ben nazlýyým Sarp kayalarda gizliyim Mavi donlu göz gözlüyüm Benden âlâ çiçek var mý Al baharlý mavi daðlar Yârim gurbet elde aðlar Lâtince adý Papaver olan "Gelincik"i etimolojik açýdan ele alýp inceleyen rahmetli Ali Fehmi Karamanlýoðlu, bu kelimenin Türkçenin en eski kelimelerinden bir olan ve Göktürk kitâbelerinde geçen "gelin" kelimesine küçültme ve sevgi ifade eden -cik ekinin ilâvesiyle meydana geldiðini söylüyor. Kýsacasý halk dað lâlesini küçük bir geline benzeterek adlandýrmýþtýr. Türk töresinde gelinlik rengi beyaz deðildir, kýrmýzýdýr. Baytop Hocanýn sözlüðüne göre, gelinli adlarý taþýyan baþka çiçekler de var; Gelinfeneri, Gelingöbeði (Kara hindiba), Gelin Gülü (Çuha çiçeði), Gelinküpesi (Tavan kirazý), Gelinparmaðý, Gelinsaçý, Gelinteli vb. Baytop Hocanýn sözlüðünde çocukluðumun sonbaharýnda iplere dizilmiþ o sarý-kýrmýzý-yeþil alýçlarý, karamuklarý, böðürtlenleri birer tutam koparýp birbirimizi daladýðýmýz ýsýrgan otlarýný da aradým. Birçoðunun ne çok eþanlamlýsý varmýþ. Meselâ alýçýn eþanlamlýlarý; Geyik dikeni, Halýç, Havuç, Kýzlar yemeþi, Yemiþen, Yemiþken vb. Çeþitli bölgelerde ýsýrgana verilen adlar da ilgi çekici; Aðdalak, Cuncar, Cizlagan, Cincar, Dakýrdalak, Dalaðan, Dalayan diken. Bir de "gül"ü merak ettim; yabanî gülün Asker Gülü, Ýt Gülü, Köpük Gülü gibi adlarý varmýþ. Eskilerin "gül-i sadberg" dedikleri gülün Türkçe adlarý da hoþ; Hokka Gülü, Katkan Gülü, Okka Gülü, Lâtince adý rosa hemisphaerica olan bir gül çeþidine Sivas çevresinde Kadýngöbeði deniliyormuþ. Ancak halkýmýzýn gül adýný çok sevdiði anlaþýlýyor. Güllü birkaç bitki adý zikretmekle yetiniyorum; Gülburnu, Gül Elmasý (Yabani Gül), Gülfatma, Gülgülüm, Güllügöndürme, Gülgülü (Hatmi, Boynuzlu Gelincik), Güllük (Eðrelti) Türkçe renk adlarý da bitki adlarý gibi gitgide unutuluyor. Son zamanlarda yavruaðýzý, hâki, tirþe, ebruli gibi renk adlarýný kullanan birine rastladýnýz mý? Prof. Dr. Beynun Akyavaþ bir yazýsýnda þikâyet ediyordu; "Kýrmýzýnýn bir tonuna siklâmen, yeþilin bir çeþidine petrol, sarýnýn portakal rengine çalanýna da oranj diyoruz. "Rubi"lerimiz, "turkuvaz"larýmýz, "lilâ"larýmýz da var. Erbabý, onlarý yâkuti firuze ve leylâk rengi olduðunu anlýyor. Siklâmen de, petrol de, oranj da, rubi turkuvaz, lilâ da Fransýzca öz Türkçe deðil. Tunuslu bir dostla konuþuyordum. Narenc'i Arapça'da hangi mânâda kullanýyorsunuz dedim. Narenc, 'greypfrut'tur dedi. Portakala bortugal derlermiþ. Demek ki Fransýzlara bir narenc vermiþiz. Portekiz'i almýþsýnýz dedim. Bilindiði üzere, "Portügal", Fransýzca Portekiz'dir ve evvelâ 'Çin elmasý' denilen portakalý Çin'den alýp Avrupa'ya getirenler de Portekizlilerdir. Portügal; Arapça portugal, Türkçe portakal olmuþ" Aslýnda diller buzdaðlarý gibidirler, suyun altýndaki büyük kýsmý keþfetmeye baþladýðýnýz zaman o dile nüfuz edebilir þair, yazar veya düþünür olabilirsiniz. Turhan Baytop Hoca, derin sulara dalarak buzdaðýndan küçük bir parçayý su yüzüne çýkarmýþ. Orada kim bilir daha ne hazineler yatýyor. Türkçenin dalgýçlarý haydi iþ baþýna! Not: Meraklýlarý için Türkçe çiçek ve renk adlarýndan iki küçük liste sunuyorum. ÇÝÇEK ADLARI Ana Kokusu: Sarý þebboy Anasýna Babasýna Pay Veren: Aslanaðzý Ateþ Çiçeði Âvize Fidaný Ay Çiçeði Ayý Pençesi Babunec: Papatya Ballýbaba Benefþe: Menekþe Boru Çiçeði Boyaçiçeði Buhurumeryem Cemali Güzel Ciðerci Sýðýrý Civan Perçemi Çadýr Perçemi Çadýr Çiçeði Çakal Nergisi Çalba Çarkýfelek Çýngýrak otu Çiðdem Çobanyastýðý Çuha Çiçeði Daðçayý Daðsümbülü Deligül: Menekþe Gülü Devedikeni Devetabaný Dönbaba Ebegümeci Eðreltiotu Erguvan Eþek Lâlesi Eþek Dikeni Fesleðen Fýrýldýk Çiçeði: Çarkýfelek Firuze Çiçeði Fulya Gardenya Gâvur Gülü Gecesefasý Gelincik Geven Guðu Çiçeði: Hüsnüyusuf Gül Güldefne Galhatmi Gülibriþim Gündündü :Ayçiçeði Günebakan: Ayçiçeði Günüþ Gülü Haným Düðmesi Haným Sallandý Hanýmeli Haseki Küpesi Haþhaþ Çiçeði Hatmi Helyotrop Hercai Menekþe Hezaren Horoz ibiði Hüsnüyusuf Itýr Çiçeði Ýtriþahi Ýnci Çiçeði Kadife Çiçeði Kahkaha Çiçeði Kamelya Kan Damlasý Kandil Çiçeði: Civan Perçemi Karagözlüm Karanfil Kartopu Kasýmpatý Kaynanadili Keþiþbaþý Kevke Kýna Çiçeði Kirli Haným Koçuk Korunga Kuþkonmaz Küpe Çiçeði Küsme Çiçeði: Mimoza Küstüm Çiçeði: Küsme çiçeði Lâden Aðacý Lâle Lâle-i Nu'man: Gelincik Lâtin Çiçeði Leylâk Lisan-i Sevir Mahmur Çiçeði: Çiðdem Manisa Lâlesi Manolya Menekþe Menekþe Gülü Menevþe: Menekþe Meryamana Eli: Buhurumeryem Meryemana Kandili: Buhurmeryer Meyan Mimoza Mine Çiçeði Mor Salkým Mümüdük Müþgülüm Nergis Nevruz Çiçeði Nilüfer Orman Gülü Ortanca Öksüzoðlan: Beyaz Çiðdem Öküz Dili: Lisan-ý Sevir Papatya Patlak Çiçeði Piyan Reyhan Sabun Çiçeði Saffetiderûn Saksý Çiçeði Saray Çiçeði: Hezaren Saray patý Sardunya Sarmaþýk Semen:Yasemin Sýðýrdili: Lisan-ý Sevir Sýðýrkuyruðu Sim Susen Sünbül Þakayýk Þkayýk-ý Numan: Gelincik Þebboy Terslâle Toprak Kabul Etmez Turna Gagasý: Dönbaba Üçgül Vapurdumaný Yaban Gülü: Nesrin Yanardöner Yasemin Yer Somunu Yýlan Yastýðý Yýldýz Çiçeði Yüksükotu Zambak Zerrin: Fulya Zerrinkadeh: Nergis Zeymuran Zülfüarus RENK ADLARI Al Altýnsarýsý Aþý Ateþi Baruti Beyaz Boz Çamgöbeði Çividi Devetüyü Ebruli Eflatun Erguvan Fýstýki Fildiþi Firuze Fulya Sarýsý Gelincik Kýrmýzýsý Gökmavisi Gülkurusu Gülpenbesi Gümüþi Hacýyeþili Haki Kahverengi Kara Kavuniçi Kestane Kýzýl Kimyoni Kiraz Kuzguni Küfyeþili Külrengi Lacivert Leylâk Limonküfü Limoni Mavi Menekþe Mor Narçiçeði Nefti Örteksayý Patlýcani Pembe Samansarýsý Sarý Siyah Þarabi Tarçýni Tirþe Turuncu Viþne Yakut Yavruaðzý Yeþil Zeytinyeþili Zifirî Zümridî Beþir Ayvazoðlu |
|
| 1 sayfadan 1. sayfa | Tüm zamanlar UTC + 2 saat |
| Powered by phpBB © 2000, 2002, 2005, 2007 phpBB Group http://www.phpbb.com/ |
|