Þu söz yanýlmýyorsam Sait Faik'e aittir. "Çiçek ve balýk adlarýný bilmeyen hikâye yazamaz. Bu çok doðru sözdeki "çiçek" kavramý "bitki" olarak geniþletilip renk adlarý da ilâve edilirse, bence daha kavrayýcý bir prensip elde edilmiþ olur.
Kýrsal bölgelerden þehirlere doðru gittikçe hýzlanan göç ve buna paralel olarak yaþanan þehirleþme, toprakla aramýzdaki iliþkileri iyiden iyiye bozdu. Çocuklar bir tutam yeþilliðe ve "bir avuç gökyüzü"ne hasret, daracýk apartman dairelerinde þuuruna varamadýklarý bir kâbus yaþýyorlar. Ne bitkileri tanýyorlar, ne böcekleri, ne kuþlarý, ne de birkaçý dýþýnda-diðer hayvanlarý. Býrakýn kýrlarda yetiþen binlerce bitki çeþidinin adlarýný, bir anket yapýlsa , bir çýrpýda beþ-on çiçek adý sayan kaç kiþi çýkar merak ediyorum. Elbette bu olumsuz geliþmede Türkçedeki daralmanýn ve fakirleþmenin payý da büyüktür. Hadi itiraf edelim; artýk çocuklarýmýz ana dillerini de öðrenemiyorlar. Konuþtuklarý, Türkçenin karikatüründen baþka bir þey deðil.
Bana öyle geliyor ki, bitki, böcek, kuþ ve renk adlarý, dillerin gizli hazineleridir; onlara bakarak bir halkýn hayal gücü, tabiatla iliþki biçimi dünya görüþü ve realite kavranýþý hakkýnda açýk seçik fikirler edinilebilir. Ýnanmazsanýz, Turhan Baytop'un Türkçe Bitki Adlarý Sözlüðü'nü açýp bakýn. Türkiye'de yetiþen bitkiler, Türkçe bitki adlarý ve bitkiler etrafýnda oluþan kültür hakkýnda önemli araþtýrmalarý olan Baytop Hoca 1994 yýlýnda Türk Dil Kurumu Yayýnlarý arasýnda çýkan (yeni baskýlarýnýn yapýlýp yapýlmadýðý bilmiyorum) bu nefis sözlükte büyük bir boþluðu doldurmuþtur.
Türkçe bitki adlarý baþlýðýna bir âlem; çok zekice hattâ muzipçe olanlarý var. Turhan Baytop'un sözlüðünü gözden geçirirken, önce hâfýzamda yer etmiþ, benim için hâtýra deðeri taþýyan bitkilerin adlarýný aramýþ ve hepsini de bulmuþtum. Bana özel bir dünyayý bir duyum biçimini ve bir naðmeyi veren Evelik, Yemlik ve Madýmak bitkilerinin Lâtince adlarýný öðrenince bir tuhaf olduðumu söylesem inanýr mýsýnýz? Sanki bu üçlü birden benim dünyamýn malý olmaktan çýkmýþtý. Mayhoþ tadýný hâlâ damaðýmda hissettiðim kuzukulaðý meðerse evelik otunun da dahil olduðu rumex alt cinsine baðlý bir otmuþ, bazý bölgelerde Ekþimenek, Ekþimik, Ekþimcik ve Ekþincik de deniliyormuþ. Ayný aileye mensup birçok otun genel adý lâbada imiþ. Bahar müjdecileri olan Nevruz çiçeðini, Çiðdemi ve Kardeleni unutmadým; çocukluðumda, Zara'da bahara doðru bu çiçeklerden toplamak için kýrlara çýktýðýmýzý iyi hatýrlýyorum. Çok zaman ellerimiz boþ dönerdik; çocuklar bunlarý nevruz ve çiðdemi iþtahla yerlerdi. Nevruz toplamanýn, bazý zamanlardan kalma bir çeþit tören olduðunu biliyor muydunuz?
Baytop Hocanýn sözlüðüne göre, Nevruz (navruz) Hermodactyloides Spach ve Scorpiris Spach alt cinslerine baðlý iris türlerine verilen genel isim. Kazakistan'da Bayeþek, Kýrgýzistan'da Bayçeçek, Özbekistan'da ise Baharkýz adlarýyla bilinen Nevruz çiçeði, Türk dünyasýnda diriliðin, tazeliðin, yenilenmenin, gençliðin, bekâretin, saflýðýn, masumiyetin ve temizliðin sembolü imiþ, Kýrgýzistan'da bunun için evlenmemiþ genç kýzlarýn küpe, kolye gibi takýlarýnda ve gelin baþlýklarýnda tek motif olarak yer alýyormuþ.
Lâtince asý Crosus olan Çiðdeme gelince; Karlar erimeye baþlar baþlamaz açan bu aceleci çiçek baharýn müjdecileri sayýlýr. Orta Anadolu'da bahar baþlangýcýnda oynanan "Çiðdem Eðlencesi" adlý bir de çocuk oyunu vardýr. Ellerinde sivri sopalarla tepelere týrmanýp çiðdem toplayan çocuklar, bunlarý iðne yahut karaçalý dalýna asarak sokak sokak, ev ev dolaþýr ve bir tekerleme tutturarak baharýn geliþini müjdelerler.
Tekerlemedeki Türkçenin güzelliðine bakýnýz:
Çiðdem çiðdem çiçecik
Ali Baba gökçecik
Çiðdem geldi kapýya
Yað çýkarýn yapýya
Yað olmazsa bal olsun
Oðlum, uþaðýn sað olsun
Topraktan baþýný uzatýr uzatmaz, koyun ve keçi gibi hayvanlar tarafýndan yenildiði için beyaz çiðdeme halk arasýnda Öksüzoðlan da denir. Ayný çiçek Bektaþilikte Ehlibeyt'in sembollerinden biridir. Ve nefis bir halk türküsünde çiðdem ve nevruz þöyle dile gelirler.
Çiðdem der ki ben elâyým
Yiðit baþýna belâyým
Hepisinden ben âlayým
Benden âlâ çiçek var mý
Al baharlý mavi daðlar
Yarim gurbet elde aðlar
Nevruz der ki ben nazlýyým
Sarp kayalarda gizliyim
Mavi donlu göz gözlüyüm
Benden âlâ çiçek var mý
Al baharlý mavi daðlar
Yârim gurbet elde aðlar
Lâtince adý Papaver olan "Gelincik"i etimolojik açýdan ele alýp inceleyen rahmetli Ali Fehmi Karamanlýoðlu, bu kelimenin Türkçenin en eski kelimelerinden bir olan ve Göktürk kitâbelerinde geçen "gelin" kelimesine küçültme ve sevgi ifade eden -cik ekinin ilâvesiyle meydana geldiðini söylüyor. Kýsacasý halk dað lâlesini küçük bir geline benzeterek adlandýrmýþtýr. Türk töresinde gelinlik rengi beyaz deðildir, kýrmýzýdýr. Baytop Hocanýn sözlüðüne göre, gelinli adlarý taþýyan baþka çiçekler de var; Gelinfeneri, Gelingöbeði (Kara hindiba), Gelin Gülü (Çuha çiçeði), Gelinküpesi (Tavan kirazý), Gelinparmaðý, Gelinsaçý, Gelinteli vb.
Baytop Hocanýn sözlüðünde çocukluðumun sonbaharýnda iplere dizilmiþ o sarý-kýrmýzý-yeþil alýçlarý, karamuklarý, böðürtlenleri birer tutam koparýp birbirimizi daladýðýmýz ýsýrgan otlarýný da aradým. Birçoðunun ne çok eþanlamlýsý varmýþ. Meselâ alýçýn eþanlamlýlarý; Geyik dikeni, Halýç, Havuç, Kýzlar yemeþi, Yemiþen, Yemiþken vb. Çeþitli bölgelerde ýsýrgana verilen adlar da ilgi çekici; Aðdalak, Cuncar, Cizlagan, Cincar, Dakýrdalak, Dalaðan, Dalayan diken.
Bir de "gül"ü merak ettim; yabanî gülün Asker Gülü, Ýt Gülü, Köpük Gülü gibi adlarý varmýþ. Eskilerin "gül-i sadberg" dedikleri gülün Türkçe adlarý da hoþ; Hokka Gülü, Katkan Gülü, Okka Gülü, Lâtince adý rosa hemisphaerica olan bir gül çeþidine Sivas çevresinde Kadýngöbeði deniliyormuþ. Ancak halkýmýzýn gül adýný çok sevdiði anlaþýlýyor. Güllü birkaç bitki adý zikretmekle yetiniyorum; Gülburnu, Gül Elmasý (Yabani Gül), Gülfatma, Gülgülüm, Güllügöndürme, Gülgülü (Hatmi, Boynuzlu Gelincik), Güllük (Eðrelti)
Türkçe renk adlarý da bitki adlarý gibi gitgide unutuluyor. Son zamanlarda yavruaðýzý, hâki, tirþe, ebruli gibi renk adlarýný kullanan birine rastladýnýz mý? Prof. Dr. Beynun Akyavaþ bir yazýsýnda þikâyet ediyordu;
"Kýrmýzýnýn bir tonuna siklâmen, yeþilin bir çeþidine petrol, sarýnýn portakal rengine çalanýna da oranj diyoruz. "Rubi"lerimiz, "turkuvaz"larýmýz, "lilâ"larýmýz da var. Erbabý, onlarý yâkuti firuze ve leylâk rengi olduðunu anlýyor. Siklâmen de, petrol de, oranj da, rubi turkuvaz, lilâ da Fransýzca öz Türkçe deðil. Tunuslu bir dostla konuþuyordum. Narenc'i Arapça'da hangi mânâda kullanýyorsunuz dedim. Narenc, 'greypfrut'tur dedi. Portakala bortugal derlermiþ. Demek ki Fransýzlara bir narenc vermiþiz. Portekiz'i almýþsýnýz dedim. Bilindiði üzere, "Portügal", Fransýzca Portekiz'dir ve evvelâ 'Çin elmasý' denilen portakalý Çin'den alýp Avrupa'ya getirenler de Portekizlilerdir. Portügal; Arapça portugal, Türkçe portakal olmuþ"
Aslýnda diller buzdaðlarý gibidirler, suyun altýndaki büyük kýsmý keþfetmeye baþladýðýnýz zaman o dile nüfuz edebilir þair, yazar veya düþünür olabilirsiniz. Turhan Baytop Hoca, derin sulara dalarak buzdaðýndan küçük bir parçayý su yüzüne çýkarmýþ. Orada kim bilir daha ne hazineler yatýyor. Türkçenin dalgýçlarý haydi iþ baþýna!
Not: Meraklýlarý için Türkçe çiçek ve renk adlarýndan iki küçük liste sunuyorum.
ÇÝÇEK ADLARI
Ana Kokusu: Sarý þebboy
Anasýna Babasýna Pay Veren: Aslanaðzý
Ateþ Çiçeði
Âvize Fidaný
Ay Çiçeði
Ayý Pençesi
Babunec: Papatya
Ballýbaba
Benefþe: Menekþe
Boru Çiçeði
Boyaçiçeði
Buhurumeryem
Cemali Güzel
Ciðerci Sýðýrý
Civan Perçemi
Çadýr Perçemi
Çadýr Çiçeði
Çakal Nergisi
Çalba
Çarkýfelek
Çýngýrak otu
Çiðdem
Çobanyastýðý
Çuha Çiçeði
Daðçayý
Daðsümbülü
Deligül: Menekþe Gülü
Devedikeni
Devetabaný
Dönbaba
Ebegümeci
Eðreltiotu
Erguvan
Eþek Lâlesi
Eþek Dikeni
Fesleðen
Fýrýldýk Çiçeði: Çarkýfelek
Firuze Çiçeði
Fulya
Gardenya
Gâvur Gülü
Gecesefasý
Gelincik
Geven
Guðu Çiçeði: Hüsnüyusuf
Gül
Güldefne
Galhatmi
Gülibriþim
Gündündü :Ayçiçeði
Günebakan: Ayçiçeði
Günüþ Gülü
Haným Düðmesi
Haným Sallandý
Hanýmeli
Haseki Küpesi
Haþhaþ Çiçeði
Hatmi
Helyotrop
Hercai Menekþe
Hezaren
Horoz ibiði
Hüsnüyusuf
Itýr Çiçeði
Ýtriþahi
Ýnci Çiçeði
Kadife Çiçeði
Kahkaha Çiçeði
Kamelya
Kan Damlasý
Kandil Çiçeði: Civan Perçemi
Karagözlüm
Karanfil
Kartopu
Kasýmpatý
Kaynanadili
Keþiþbaþý
Kevke
Kýna Çiçeði
Kirli Haným
Koçuk
Korunga
Kuþkonmaz
Küpe Çiçeði
Küsme Çiçeði: Mimoza
Küstüm Çiçeði: Küsme çiçeði
Lâden Aðacý
Lâle
Lâle-i Nu'man: Gelincik
Lâtin Çiçeði
Leylâk
Lisan-i Sevir
Mahmur Çiçeði: Çiðdem
Manisa Lâlesi
Manolya
Menekþe
Menekþe Gülü
Menevþe: Menekþe
Meryamana Eli: Buhurumeryem
Meryemana Kandili: Buhurmeryer
Meyan
Mimoza
Mine Çiçeði
Mor Salkým
Mümüdük
Müþgülüm
Nergis
Nevruz Çiçeði
Nilüfer
Orman Gülü
Ortanca
Öksüzoðlan: Beyaz Çiðdem
Öküz Dili: Lisan-ý Sevir
Papatya
Patlak Çiçeði
Piyan
Reyhan
Sabun Çiçeði
Saffetiderûn
Saksý Çiçeði
Saray Çiçeði: Hezaren
Saray patý
Sardunya
Sarmaþýk
Semen:Yasemin
Sýðýrdili: Lisan-ý Sevir
Sýðýrkuyruðu
Sim
Susen
Sünbül
Þakayýk
Þkayýk-ý Numan: Gelincik
Þebboy
Terslâle
Toprak Kabul Etmez
Turna Gagasý: Dönbaba
Üçgül
Vapurdumaný
Yaban Gülü: Nesrin
Yanardöner
Yasemin
Yer Somunu
Yýlan Yastýðý
Yýldýz Çiçeði
Yüksükotu
Zambak
Zerrin: Fulya
Zerrinkadeh: Nergis
Zeymuran
Zülfüarus
RENK ADLARI
Al
Altýnsarýsý
Aþý
Ateþi
Baruti
Beyaz
Boz
Çamgöbeði
Çividi
Devetüyü
Ebruli
Eflatun
Erguvan
Fýstýki
Fildiþi
Firuze
Fulya Sarýsý
Gelincik Kýrmýzýsý
Gökmavisi
Gülkurusu
Gülpenbesi
Gümüþi
Hacýyeþili
Haki
Kahverengi
Kara
Kavuniçi
Kestane
Kýzýl
Kimyoni
Kiraz
Kuzguni
Küfyeþili
Külrengi
Lacivert
Leylâk
Limonküfü
Limoni
Mavi
Menekþe
Mor
Narçiçeði
Nefti
Örteksayý
Patlýcani
Pembe
Samansarýsý
Sarý
Siyah
Þarabi
Tarçýni
Tirþe
Turuncu
Viþne
Yakut
Yavruaðzý
Yeþil
Zeytinyeþili
Zifirî
Zümridî

Beþir Ayvazoðlu